Anısına: İşin içinde delilik olmasa…

Arada Google’a girip ismimi aratınca (evet bunu yapıyorum bazen) karşıma çıkmasından en mutlu olduğum şeylerden biridir aşağıdaki yazı. Öğrencilikten muhabirliğe terfi etmeye çalıştığım günlerde ilk olarak Cumhuriyet Dergi için yazmıştım Orhan Kemal’i. Bir 2 Haziran gününe denk gelen Pazar ekimiz için, en sevdiğim yazarlardan birini kendimce anlatmıştım… Seneler seneler sonra, editörlük yılları başlayınca koşa koşa müzeye giderek emektar, yorgun, sevdalı, kederli ama hep iyimser, hep merhametli biricik yazarımı, hatırasının sindiği eşyalarıyla yeniden anmıştım.

İşte bu yazı, biraz bunların, biraz da Orhan Kemal’in hikâyesidir. Hikâyesidir dediğime de bakmayın; çaylak bir editörün mesaisi, sadık bir okurun duyguları olarak kabul edebilirsiniz… Benim satırlarca anlatamadığımı, Yaşar Kemal şurada ne güzel özetlemiş işte: “İnsan gerçeğine, insanların macerasına ne kadar yaklaşır, onu ne kadar yaşarsan, insan soyunu o kadar seversin. İnsanlara karşı sonsuz bir hoşgörün olur. Ve bu macera karşısında alçakgönüllü olmaktan başka bir şey gelmez elinden. Orhan Kemal çok alçakgönüllü bir insandı. Öylesine alçakgönüllüydü ki, yarattığı büyük dünyanın farkında bile olmadı.”

Sevdiklerimizi bir bir anarak karşıladığımız kutsal Haziran ayı vesilesiyle canım Orhan Kemal’i bir kez daha kucaklamış olayım. Bir başka âlemde Ahmet Arif ve Nazım Hikmet’le ne güzel kadeh tokuşturuyordur belki de şimdi… Neyse ki kendisi şiirde ısrarcı olmamış da Bereketli Topraklar Üzerinde, Murtaza, Gurbet Kuşları, 72. Koğuş, Hanımın Çiftliği ve daha niceleri gibi bize o güzelim romanlarını, öykülerin armağan etmiş. Yoksa ne yapardı Nazım’la, Ahmet’in arasında? Lakin yakışıklılığıyla fark atacağı kesin… Düşündüm de Demirtaş da şiirde ısrarcı olmasa daha iyi sanki; güzel hatrı için şiirlerini seviyormuş gibi yapmak zorunda kalmayız :) Öyküleri yeter de artar zaten… Hepsine selam olsun!

 

orhan kemal

 

*Ağustos, 2007

BUNDAN altı yıl önceydi. Cihangir Akarsu Caddesi, Numara 32 heyecanlı bir kalabalığa ev sahipliği yapıyordu. Ailesinin ve yakınlarının binbir çabayla kurduğu Orhan Kemal Müzesi nihayet resmen açılıyordu. Yazarın ailesi, yakınları, dostları, meslektaşları, herkes oradaydı. Müze fikrinin emektarı, yazarın küçük oğlu Işık Öğütçü, yılların hayalini zor da olsa hayata geçirebilmenin haklı gururunu yaşıyordu. Tebrikleri kabul eden lacivert takımlı hanımefendinin ise mutluluğu yüzünden okunuyordu (sonrasında o güler yüzlü kadının, yazarın hayat arkadaşı Nuriye Hanım olduğunu öğrenecektim). Sevenleri, yaşarken kıymeti bilinmemiş bu büyük yazara karşı bir kez daha vefa borçlarını sunmanın huzuru içindeydi. Bir Orhan Kemal okuru olarak o gün orada bulunmanın, Orhan Kemal Müzesi’nin yazarın kendisi ve yakınları için ne anlama geldiğine tanıklık etmenin benim için heyecan verici bir başka tarafı daha vardı. Henüz fakülteye devam eden genç bir gazeteci adayı olarak meslek hayatımın ilk haberlerinden birini kaleme alacaktım. Sonraki yıl, ölümünün 32. yıl dönümünde romanlarıyla, kahramanlarıyla hayatıma karışmış, fötr şapkalı, takım elbiseli Ara Güler portreleriyle defterlerimin arasına sızmış Orhan Kemal’i bir yazıyla anmak yine bana kısmet olmuştu. Işık Öğütçü ile gerçekleştirdiğim o uzun söyleşide, yazarın kendi yaşamının da en az romanlarına konu olacak kadar gerçek olduğunu dinlemiştim.

30 yılı aşkın bir zamandır aramızda yoktu Orhan Kemal. Ancak ölümüne doğru bir ev sahibi olabilen yazarın şimdi bir müzesi vardı. Fotoğraflar, mektuplar, kitaplar, kullandığı kalemler, diş fırçası, çatalı, kaşığı, yemek tabakları, fincanı, masa saati, AĞA marka radyosu, pikabı, tespihi, kol saati, gözlüğü, pijamaları, terlikleri, fötr şapkası, kravatı, ceketi, öldüğünde yüzünden alınan mask… Müzede sergilenen bütün eşya; yazar, eş, baba, sevgili, düşünce suçlusu, bir dönemin belki de en acılı kahramanlarından biri olan Orhan Kemal’i anlatıyordu…

Orhan-Kemal

Yazmak, doludizgin…

Orhan Kemal, “Benim gerçek öğretmenimdir,” dediği Nazım Hikmet’in teşvikiyle başladığı yazım serüvenine onlarca roman, hikâye, 200’ü aşkın senaryo ve 10’un üzerinde tiyatro oyunu sığdırdı. Kahramanları Adana’nın pamuk ırgatları, dağılan aileler, çocuk işçiler, fahişeler, eve ekmek götürmeyi beceremeyenler, büyük şehrin tutunamayan küçük insanlarıydı. Onların arka planındaysa kapitalizmin yavaş yavaş kök saldığı Türkiye gerçekleri…

Onun nasıl yazdığına Cağaloğlu’nun Cibalikapı’nın kahvehaneleri tanıktı. Anlatılanlara göre sabahları İkbal Kahvesi’ne ilk o gelirdi. Ardından Muzaffer Buyrukçu, Nurer Uğurlu, Kemal Özer, Adnan Özyalçıner, Konur Ertop, öğlene doğru Edip Cansever… Önce adet olduğu üzere oturulur, bir yandan çaylar içilir bir yandan uzun uzun çene çalınırdı. Sonra herkes işine gücüne bakardı. Orhan Kemal de yan masaya çekilir, durmadan notlar alırdı. Sonra kalkar, fötr şapkasını giyer, “Bir film hikâyesi var. Ben bir Yeşilçam’a uzanayım,” diyerek “iş kovalamaya” giderdi. Böyle zamanlarda, özellikle de telifini almaya gittiğinde hep o endişeli yüzü taşırdı. Kimi yayın evlerinde kahve ısmarlanmasının, o gün para ödenmeyeceğine işaret olduğunu bilirdi. Öğleden sonra çoğunlukla umduğunu bulamamanın kırgınlığıyla geri dönerdi ya, kırk yılda bir hikâyeyi satmayı başarınca da keyfine diyecek olmazdı. Ama ne olursa olsun yazmak konusunda hep ilk günlerin heyecanını taşırdı. “Öldürmeyip süründürüyorsa da, ‘romancılık’ mesleğini seviyorum. Hem de deliler gibi” demişti bir keresinde ve şu soruyu yöneltmişti: “Zaten işin içinde delilik olmasa, elâlem, it köpek yani, para kazanırken yüzlerce sayfa yazılır mı?”

orhan-kemal-ara-guler

Kitaplarında anlattıkları kendi yaşamından uzak şeyler değildi. O da Çukurova’dan geliyordu. İşsizliği, açlığı, sömürüyü görmüş, yaşamıştı. Okuduklarından öğrenmemişti bunları. Her romanında, hikâyesinde biraz da kendisi vardı; ya yoksulluğu, ya Beyrut günleri ya da yaşama düşü kurduğu aşklarıyla… Belki de bu yüzden karakterleri, hayatın bütün kokusu ve rengiyle bu denli canlı sızmıştı yazdıklarına. Eserlerinde keder kadar neşe de vardı tabii. İnsanla zenginleşen edebiyatının en önemli özelliklerinden biri de onca üzüntüye, onca yoksulluğa karşın hemen bütün karakterlerinin iyimser ve umut dolu olmalarıdır belki. Sanki kendi aydınlık bakışının temsilcileridir o karakterler. Yaşamla boğuşmalarının içinde Orhan Kemal’in merhameti ve iyimserliğiyle hayata sıkı sıkıya bağlıdır her biri. Öyle ki yazarın sonsuz şefkati kahramanlarıyla birlikte bizi de kucaklar adeta. Onun aydınlık bakışı, kitaplarıyla birlikte bize de geçer.

Peki, neydi Orhan Kemal’in sanatının amacı? Bu soruya en güzel yanıtı yine kendisi vermişti: “Sanatımın amacı… Şöyle açıklamakta bir sakınca var mı acaba? Halkımızın, genel olarak da insan soyunun müspet bilimler doğrultusundaki en bağımsız koşullar içinde, en mutlu olmasını isteme çabası…”

orhan3

Haziran’da ölümsüzleşmek…

Evet, emeği anlatmış, ama ne yazık ki kendi emeğinin değeri bilinmemiş bir yazar Orhan Kemal. Hayatının son günlerine kadar üretmiş, evine ekmek parası götürebilmek için koltuğunun altına sıkıştırdığı romanlarını, hikâyelerini ucuz pahalı demeden yayınevlerine vermiş, alacakları için kapılarda süründürülmüş bir kalem emekçisi… Bir mektubunda yakın dostu Fikret Otyam’a içinde bulunduğu durumu şu satırlarla anlatmıştı:

“Bir ara kendimi sigorta ettirip bir hususinin altına atmak, bu suretle sigortadan alınması mümkün parayı çocuklarıma bırakmak gibi çılgın fikirler kafamda ciddi ciddi yer etmedi değil. Ama can tatlı, yapamadım. Geldi geçti…”

Bir başka zaman da günlüğüne düştüğü notlarda çocukların sünnet parasını nasıl denkleştireceğinin hesabını yapıyordu: “12.07.956, Perşembe: Kambur kambur üstüne. Bir de çocukların sünneti bindi. Nuriye: ‘Haydar sinemasında sünnet yapılacak. Çocuk başına on beş lira!’ demişti. İyi bir fırsat. İyi bir fırsat ama, otuz papeli denkleştirebilirsen. Düşündüm taşındım. Aklıma zavallı kitaplarım geldi. Dört paket halinde sahaflara götürdük Erol’la. Altmış liralık kitabı on beş liraya verdik. Sonra otuz lira da Edip’ten borç aldım. Şair Edip Cansever, çok iyi arkadaş. (…) Kitaplarımı satınca öderim belki. Kitapçılar da çok isteksiz. Zaten Remzi’den başka istekli de yok. Şaşılacak şey. Güya tanınmış, sevilen, aranan bir imzayım.”

Nihayet işler tam da yolunda gitmeye, kendini “korkacak” derecede iyi hissetmeye başlamışken bu kez de kalbinin ihanetine uğradı. 2 Haziran, 1970’de tedavi için gittiği Bulgaristan’da hayatını kaybetti. Cenazesini, Kapıkule’de ailesi ve sevenleri karşıladı. İşçiler, hayatını kendileri gibi çalışarak kazanan yazarlarını, saygı duruşuyla selamladılar. İçlerinden biri cenazeyi taşıyan minibüsün önüne, “Biz işçiler senin hatıran önünde saygıyla eğiliriz,” yazılı bir pankart asmıştı… Oysa daha yapacak çok işi vardı. Ölümünden kısa bir süre önce yazdığı satırlarda bir sürü roman, hikâye, tiyatro oyunu projesinden bahsediyordu. 2 Nisan 1970 tarihli günlüğünde, Bulgaristan yolculuğunun hemen öncesinde kendisine şu “önemli notu” düşmüştü:

“Önemli Not! Bu dosyada Murtaza’nın ikinci cildini yürütecek olan müsveddelerle, 47. sayfaya kadar tape edilmiş bölüm vardır. Tape edilmiş bölüm üç nüshadır. Geziden dönüşte devam edilecektir. (Tabii kısmetse… ki elbette kısmettir.)”

Ama umduğu gibi kısmet olmadı. Murtaza’yı ve yazarın bitiremediği diğer çalışmaları, geçtiğimiz yıllarda müzenin açılmasıyla birlikte oğlu Işık Öğütçü tamamladı. Orhan Kemal’in bitiremediği “93 Harbi” ve düz yazıları “Önemli Not”, günlük ve şiirleri ise “Yazmak Doludizgin” adlarıyla okuyucularla buluştu. Şu sıralarda Everest Yayınları, yazarın tüm eserlerini yeniden basıyor. (Hâlâ aynı yayınevinde…)

Ölümünün 37. yılında, ustanın çalışma odasında Orhan Kemal’in hatırasını bir kez daha teneffüs ettik. Bir köşede yatağı, çalışma masası, 1953 tarihli daktilosu, diğer köşede kitaplığı, plakları,.. Hemen ileride camekânın içinde tıraş olurken kullandığı havlusu, tespihi, pijamaları, terliği, şapkası, evlilik cüzdanı… Her şey yerli yerinde.

Müzenin açılışında heyecanla misafirleri karşılayan Nuriye Hanım’ın fotoğrafı da şimdi diğerlerinin arasında…

  • Fotoğraflar: Ara Güler 

icerik

 

 

2 thoughts

Bir Cevap Yazın

Aşağıya bilgilerinizi girin veya oturum açmak için bir simgeye tıklayın:

WordPress.com Logosu

WordPress.com hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Google fotoğrafı

Google hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Twitter resmi

Twitter hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Facebook fotoğrafı

Facebook hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Connecting to %s